Созависимость (бірлескен тәуелділік): белгілері және маскүнемді құтқаруды қалай тоқтату керек
Созависимость (бірлескен тәуелділік) — ішетін жақын адамның өмірі сіздің өміріңіздің орталығына айналатын жағдай: сіз үнемі бақылайсыз, құтқарасыз, жасырасыз және алаңдайсыз, ал өз қажеттіліктеріңізді кейінге қалдырасыз. Бұл диагноз да, сіздің кінәңіз де емес, тәуелділіктің қасында өткен жылдарға түсінікті жауап. Одан «белгісіз жаққа» кету емес, шекаралар, өзіңізге қамқорлық және қолдау — маман кеңесінен туыстарға арналған топтарға дейін — шығуға көмектеседі.
Intomed редакциясы · · 8 мин оқу
Қысқаша
- Бірлескен тәуелділік (созависимость) — ресми диагноз емес, отбасының жақынының тәуелділігіне қалай бейімделетінін сипаттайтын ұғым.
- Басты белгілері: үнемі бақылау, салдардан құтқару, оның ішуіне кінәлі сезіну және «ол үшін» өмір сүру.
- Құтқару — адамды запойдың салдарынан арылту; қолдау — оның емге келуіне көмектесу.
- Шекара — оған қойылатын талап емес, өзіңіз істейтін нәрсе: «Сен ішпеуің керек» емес, «Ақша бермеймін».
- Туыстарға арналған қолдау топтары мен маман кеңесі жақыныңыз әлі ішіп жүрсе де, мазасыздық пен кінәні азайтады.
- Өзіңізге зиян келтіру туралы ойласаңыз немесе сізге қауіп төнсе, дәл қазір 112 немесе 103-ке қоңырау шалыңыз.
Созависимость (бірлескен тәуелділік) деген не: қарапайым тілмен
Отбасында біреу ішкенде, қалғандары біртіндеп өмірін соның ішуіне қарай қайта құрады. Алғашында бұл қамқорлық сияқты: күтіп алу, жатқызу, бастығына қоңырау шалу. Кейін өмір салтына айналады: есіктегі кілттің дыбысына құлақ түресіз, қалтасын тексересіз, бөтелкелерді санайсыз және жылдар бойы келесі запойды күтіп өмір сүресіз.
Психологтар мұны созависимость, яғни бірлескен тәуелділік деп атайды. Аурулардың халықаралық жіктемелерінде мұндай диагноз жоқ, бұл маңызды: сізбен бәрі дұрыс. Бұл — ұзақ күйзеліске түсінікті жауап, оны өзгертуге болады. Көбіне әйелдер тап болады, бірақ аналарда, қыздарда, әпке-сіңлілерде, кейде күйеулерде де болады.
Бірлескен тәуелділік белгілері: өзіңізді тексеріңіз
Тізімді оқып, өзіңізге қатыстысын белгілеңіз. Жартысынан көбі сәйкес келсе, өзіңізге көмек туралы ойланған жөн — оған көмектің орнына емес, онымен қатар.
- Көңіл-күйіңіз оның бүгін ішкен-ішпегеніне толықтай байланысты.
- Телефонын, қалтасын тексересіз, жасырылған бөтелкелерді іздейсіз, ақшаны санайсыз.
- Оны ақтайсыз: жұмысына қоңырау шаласыз, туыстарға сылтау ойлап табасыз, көршілерге өтірік айтасыз.
- Оның қарызын төлейсіз, «өзі бармасын деп» сатып әпересіз немесе жанжал болмасын деп ақша бересіз.
- Оның запойына өзіңізді кінәлі сезінесіз және жақсырақ тырыссаңыз, тоқтайды деп ойлайсыз.
- Құрбыларыңызбен кездесуді қойдыңыз, әуестіктеріңізді тастадыңыз, қашан демалғаныңызды ұмыттыңыз.
- Кетемін немесе «енді шыдамаймын» деп өзіңізге уәде бересіз, бірақ ештеңе өзгермейді.
- Ұйқысыздық, жиі бас ауыру, қан қысымының секіруі, үнемі мазасыздық бар.
- Сізге «жоқ» деу қиын және сізсіз бәрі құлайтындай көрінеді.
Маскүнемнің әйеліндегі бірлескен тәуелділік: бұл қалай көрінеді
Әйелдерде бірлескен тәуелділік көбіне үш рөлдің шеңберімен жүреді. Таңертең ол құтқарады: су әкеледі, жұмысына қоңырау шалады, оны балалардан жасырады. Кешке айыптайды: айғайлайды, бөтелкелерді төгеді, ажырасамын деп қорқытады. Түнде өзін құрбан сезінеді: жылайды, өзін аяйды және әрдайым осылай болады деп ойлайды. Сосын бәрі қайталанады.
Мұның үстіне айналадағылардың сөзі қосылады: «шыда, сен әйелсің ғой», «бәрінде солай», «ел не дейді», «балалар үшін». Қазақстандық отбасыларда бұған үлкендер мен туыстардың сөгісінен қорқу қосылады. Бірақ өзгеріссіз шыдау күйеуіңізге де, балаларға да, сізге де көмектеспейді.
| Кім | Көбіне қалай көрінеді |
|---|---|
| Әйелі | Бақылау, құтқару, ашу, кінә сезімі, өз өмірінен бас тарту |
| Ересек ұлының анасы | Ақша береді, ақтайды, шөппен «емдейді», алыстатып алудан қорқады |
| Балалар | Мазасыздық, кінә сезімі, жасынан ерте «ересек болу», сенім артудағы қиындық |
| Ішетін әкенің ересек қызы | Құтқару әдеті, ұқсас серіктес таңдау, демалу қиын |
Дәл күйеуіңіз ішсе, практикалық қадамдар — қауіпсіздік, ақша, балалармен әңгіме — күйеуім ішеді: не істеу керек мақаласында жиналған.
Маскүнемді құтқаруды қалай тоқтатуға болады
Құтқару — адамның өзі істеуге тиіс нәрсені оның орнына істеу және оны ішімдіктің салдарынан арылту. Бұл махаббат сияқты көрінеді, бірақ шын мәнінде ішуді ыңғайлы етеді: мәселелер өздігінен шешіледі, демек, ештеңені өзгертудің қажеті жоқ. Қолдау — басқа нәрсе: ол сергек кезде қасында болу және емге жетуіне көмектесу.
| Құтқару | Қолдау |
|---|---|
| Бастығына қоңырау шалып, ауырып қалды деу | Оның орнына өтірік айтпау; жұмысында өзі түсіндірсін |
| Қарызы мен несиесін төлеу | Тек өзіңіздің және балалардың шығынын төлеу |
| Түнде жатқызу, шешіндіру, артын жинау | Қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, ұйықтауға кету |
| «Өзі бармасын деп» алкоголь сатып әперу | Ешқандай жағдайда алкоголь сатып алмау |
| Жасырын дәрігер іздеп, сағаттап үгіттеу | Дәрігердің байланысын дайын ұстап, қолайлы сәтте ұсыну |
| Туыстардан жасырып, көршілерге өтірік айту | Сенетін адамдарға айтып, қолдау сұрау |
Құтқаруды тоқтату қорқынышты: сізсіз ол құрып кететіндей көрінеді. Бірақ CRAFT тәсілінің зерттеулері дәл құтқарудан бас тарту сергек күндердегі жылылықпен бірге адамды емге жиі апаратынын көрсетеді. Әдіс туралы толығырақ — маскүнемге қалай көмектесуге болады мақаласында.
Шекараны қалай қойып, қалай ұстап тұру керек
Шекара — оған қойылатын талап емес, өзіңіз туралы шешім. «Сен ішпеуің керек» — талап, оны басқа адамның орнына орындау мүмкін емес. «Мас болсаң, балалармен анама кетемін» — шекара: оны өзіңіз орындайсыз.
- Бір-екі шекара таңдаңызШынымен орындауға дайын нәрседен бастаңыз: ақша бермеу, жұмысында өтірік айтпау, мас күйінде онымен бір бөлмеде қалмау.
- Олар туралы сабырмен әрі алдын ала айтыңызСергек сәтте, қысқа: «Бүгіннен бастап бастығыңа қоңырау шалмаймын. Мен сені жақсы көремін, бірақ енді өтірік айта алмаймын».
- Жанжалсыз орындаңызЖағдай қайталанғанда, айтқаныңызды жай ғана істеңіз. Айғайсыз, өкпесіз және ақыл айтусыз.
- Тексеруді күтіңізАлғашқы рет ол, бәлкім, ашуланады, өкпелейді немесе аяушылыққа салады. Бұл қалыпты: шын айтып тұрсыз ба, осылай тексереді.
- Тірек табыңызШекараны жалғыз ұстау қиын. Қиын сәтте қоңырау шалатын адам болуы үшін шешіміңізді құрбыңызға, әпкеңізге немесе маманға айтыңыз.
Өзіңізге қамқорлық жоспары: неден бастау керек
Өзіңізге қамқорлық — өзімшілдік емес, балаларға, жұмысқа және оған күш қалуының шарты. Кішкентайдан бастаңыз және бір аптада бәрін өзгертуге тырыспаңыз.
| Апта | Не істеу керек |
|---|---|
| 1-апта | Кемінде 7 сағат ұйықтау; күніне бір рет телефонсыз, асықпай тамақтану; не сезінетініңізді жазып жүру |
| 2-апта | Сенетін құрбыңызбен немесе туысыңызбен кездесіп, не болып жатқанын адал айту |
| 3-апта | Бір шекара таңдап, оны орындау; өзіңіздің бір ісіңізді қайтару — серуен, спорт, әуестік |
| 4-апта | Өзіңізге маман кеңесін алу немесе туыстарға арналған қолдау тобына бару |
- Дәрігерге көптен бері бармасаңыз, денсаулығыңызды тексеріңіз: созылмалы күйзеліс көбіне қан қысымына, ұйқыға және асқазанға әсер етеді.
- Өз ақшаңызды бөліңіз: өзіңізге және балаларға бөлек карта.
- Ол бүгін ішсе де, қуануға өзіңізге рұқсат беріңіз. Сіздің өміріңіз тоқтап қалмауы керек.
Қолдау топтары және психолог: көмекті қайдан алуға болады
Әлемде ішетін адамдардың туыстарына арналған өзара көмек топтары көптен бері жұмыс істейді. Ең танымалы — «Он екі қадам» бағдарламасы бойынша жұмыс істейтін Al-Anon. Кездесулерде тағдыры ұқсас адамдар тәжірибесімен бөліседі, бұл жалғыздық пен ұят сезімін айтарлықтай азайтады. Кездесулер бетпе-бет, онлайн және телефон арқылы өтеді; қалай қосылуға болатынын қауымдастықтың ресми сайтынан білуге болады.
Психологтың немесе психотерапевтің жеке кеңесі де көмектеседі, әсіресе бірлескен тәуелділік жылдар бойы созылса, депрессия, мазасыздық немесе отбасында зорлық болса. Ал отбасына нарколог кеңесі жақыныңыздың жағдайы қаншалықты қауіпті екенін және онымен ем туралы қалай сөйлесу керегін түсінуге көмектеседі.
Туыстарға телефон арқылы тәулік бойы әрі тегін кеңес береміз: Талдықорғанда туыстарға көмек және Алматыда туыстарға көмек. Жақыныңыз дәрігермен сөйлесуге дайын болса, маскүнемді емделуге қалай көндіруге болады мақаласы дайындалуға көмектеседі.