Маскүнемдік тұқым қуалай ма: тағдыр емес, қауіп
Маскүнемдіктің өзі тұқым қуаламайды, ал оған бейімділік — иә: егіздер мен асырап алынған балаларды зерттеу бойынша тәуелділік қаупінің шамамен жартысы гендерге байланысты. Әкесі немесе анасы ішсе, балалардың қаупі жоғары, бірақ бұл тағдыр емес: алғашқы рюмканың жасы, күйзеліс, айналадағы орта және адамның өз шешімдері гендерден кем маңызды емес. Ішетін ата-ананың көптеген балалары өсіп, тәуелділіксіз өмір сүреді.
Intomed редакциясы · · 8 мин оқу
Қысқаша
- Гендер алкогольге тәуелділік қаупінің шамамен 50%-ын түсіндіреді: бұл қорытынды егіздер туралы 12 және асырап алынған балалар туралы 5 зерттеуді талдау арқылы жасалған.
- Бір ғана «маскүнемдік гені» жоқ: қауіп әрқайсысы аздап әсер ететін көптеген гендерден құралады.
- Тұқым арқылы ерекшеліктер беріледі: алкогольді жоғары көтерімділік, ұстамсыздық, мазасыздық пен депрессияға бейімділік.
- Әкесі немесе анасы тәуелді болса, баланың қаупі жоғары, бірақ шешуші факторлардың көбін — ортаны және мінез-құлықты — өзгертуге болады.
- Адам неғұрлым ерте іше бастаса, ересек жаста тәуелділік қаупі соғұрлым жоғары; 15 жасқа дейін бастау әсіресе қауіпті.
- Жасөспірімге үйде «бақылаумен» ішуге рұқсат беру мәселеден қорғамайды: бұл болашақта ауырырақ ішумен байланысты.
Маскүнемдік тұқым қуалай ма
Бала көздің түсі сияқты маскүнемдікпен туылмайды. Ол ата-анасынан тәуелділікті азды-көпті ықтимал ететін гендер жиынтығын алады. Ауру дамуы үшін алкоголь керек — және әдетте оны жылдар бойы ішу керек. Алкогольсіз ешқандай тұқым қуалаушылық тәуелділікке айналмайды.
Сондықтан «тұқым қуалайтын маскүнемдік» емес, «тұқым қуалайтын бейімділік» деген дұрысырақ. Бұл гипертонияға немесе қант диабетіне отбасылық бейімділікке ұқсайды: ол қаупті арттырады, бірақ өмір салты көп нәрсені шешеді.
Отбасы тарихының тағы бір жағы бар — гендер емес, баланың үйде көретіні. Егер отбасында алкоголь демалудың, күйзелісті басудың және мерекелеудің басты тәсілі болса, ол бұл үлгіні қалыпты нәрсе ретінде қабылдайды. Мұнда гендер мен тәрбие астасып кетеді, оларды ажыратуға арнайы зерттеулер көмектеседі.
Гендер ме, тәрбие ме: егіздерді зерттеу не көрсетті
Ғалымдар гендерінің барлығы дерлік ортақ бір жұмыртқалы егіздерді ортақ гендері шамамен жартысындай болатын екі жұмыртқалы егіздермен салыстырады. Сондай-ақ асырап алынған балаларды зерттейді: олар кімге көбірек ұқсайды — биологиялық ата-анасына ма, әлде асырап алғандарға ма.
Егіздер туралы 12 және асырап алынған балалар туралы 5 зерттеуді біріктірген ауқымды талдау алкогольге тәуелділіктің тұқым қуалауы шамамен 49% екенін көрсетті, әрі бұл ерлер мен әйелдерде бірдей. АҚШ-тың Алкоголизм мәселелері жөніндегі ұлттық институты (NIAAA) осалдықтың тұқым қуалайтын бөлігін 50–60% деп бағалайды. Қалғаны — орта мен өмір тәжірибесі.
Нақты не тұқым қуалайды
Тәуелділік қаупімен байланысты гендер көп табылған, әрқайсысы аздап әсер етеді. Нәтижесінде «арақ ішуге құмарлық» емес, ағза мен мінездің ерекшеліктері тұқым қуалайды.
| Не тұқым қуалайды | Қалай әсер етеді | Не істеуге болады |
|---|---|---|
| Алкогольді жоғары көтерімділік | Адам «мас болмайды», басқалардан көп ішеді және тоқтау керектігін кеш сезінеді | «Мықты басты» артықшылық деп санамау, мөлшерді алдын ала шектеу |
| Ұстамсыздық, қызық сезімдерге құмарлық | Тоқтау қиынырақ, бастау оңайырақ | Спорт, өзіңізге түсінікті ережелер, «батылың жете ме» деген жағдайлардың азырақ болуы |
| Мазасыздық пен депрессияға бейімділік | Алкоголь жаман көңіл-күйге «дәріге» айналады | Мазасыздық пен депрессияны рюмкамен емес, маманмен емдеу |
| Алкогольді өңдеу ерекшеліктері | Гендердің кейбір нұсқалары алкогольді жағымсыз етіп, қорғайды, басқалары — жоқ | Бір геннің қорғанысы қалған қауіптерді жоймайтынын есте сақтау |
«Фермент» туралы кең тараған миф бар. Шынында да, шығыс азиялық тектегі адамдардың шамамен үштен бірінде алкогольден кейін беті қызарып, жүрегі айнып, жүрегі дүрсілдейтін гендердің нұсқалары бар. Бірақ бұл нұсқа тәуелділік қаупін арттырудан гөрі азайтады, және ол көптің бірі ғана. «Біздің генде фермент жоқ, сондықтан маскүнем болып кетеміз» деген сөз ғылыми тұрғыдан негізсіз.
Әкем немесе анам маскүнем болса: менің қаупім қандай
Тәуелді ата-ананың балаларында қауіп шынында да орташадан жоғары — әртүрлі зерттеулер бойынша бірнеше есе. Ата-ананың екеуі де немесе бірнеше туысы ішсе, олардағы тәуелділік ерте басталып, ауыр өтсе, қауіп одан да жоғары. Бірақ жоғары деген сөз сөзсіз дегенді білдірмейді: ішетін ата-ананың көптеген балалары ешқашан тәуелді болмайды.
- Достарыңыздан көп ішесіз және мас болмайсыз дерлік — бұл денсаулықтың емес, қауіптің белгісі.
- Алкоголь жұмыстан кейін босаңсудың немесе мазасыздықты басудың басты тәсіліне айналды.
- Ішкеннен кейін есте сақтауда олқылықтар болады.
- Серіксіз әрі себепсіз жалғыз іше бастадыңыз.
- Жақындарыңыз «әкең сияқты ішесің» деп айтқан.
Өзіңізді кем дегенде екі тармақтан танысаңыз, маскүнемдікке арналған AUDIT тестінен өтіңіз: ол үш минут алады және қауіп деңгейін көрсетеді. Ал тәуелділік сатылар бойынша қалай дамитыны және оны тұрмыстық ішімдікке салынудан қалай ажыратуға болатыны — маскүнемдік сатылары мақаласында.
Отбасында тәуелділер болса, ересек адам не істеуі керек
- Отбасы тарихыңызды біліңізӘкеңіз, анаңыз, атаңыз немесе ағаңыз ішсе, бұл жүректің отбасылық аурулары сияқты маңызды медициналық ақпарат. Реті келгенде оны дәрігерге айтыңыз.
- Өзіңізге түсінікті ережелер белгілеңізЖалғыз ішпеу, «күйзелістен» және «ұйқы үшін» ішпеу, кешке арналған шекті алдын ала қою, аптасына ішпейтін күндер болуы. Ережелер неғұрлым қарапайым болса, оларды тойда немесе корпоративте сақтау соғұрлым оңай.
- Көтерімділікті бақылаңызӘсерін сезіну үшін барған сайын көбірек керек болса, бұл тәуелділік қалыптасуының ерте белгісі. Таңертеңгі дірілді күткеннен гөрі осы кезеңде тоқтаған дұрыс.
- Мазасыздық пен депрессияны емдеңізОларға бейімділік көбіне тәуелділік қаупімен бірге беріледі. Психолог немесе психиатр алкогольсіз жеңуге көмектеседі — бұл ең күшті алдын алудың бірі.
- Жылына бір рет өзіңізді тексеріңізAUDIT тесті, жақын адаммен шынайы әңгіме, бауыр талдаулары. Бірдеңе мазаласа, оны бірнеше жылдан кейін емдегеннен гөрі қазір дәрігермен талқылау оңайырақ.
- Ішпеуді таңдау — қалыпты нәрсеОтбасы тарихы ауыр көптеген адамдар мүлдем ішпеуді шешеді. Бұл «әлсіздік» те, күлкіге себеп те емес: бұл тәуелділік қаупін толық жоятын саналы шешім.
Ішетін ата-ананың балалары: балаға қалай көмектесуге болады
Бала үшін ішетін ата-анамен өмір — үздіксіз белгісіздік: бүгін әкесі мейірімді, ертең айғайлайды, бүрсігүні үйде жоқ. Балалар көбіне өздерін кінәлап, болып жатқанды достары мен мұғалімдерінен жасырады, ересектердің міндеттерін ерте мойнына алады. Бұл күйзелістердің өзі болашақта — алкогольмен де, мазасыздықпен де — мәселе туындау қаупін арттырады.
- Балаға тура айтыңыз: «Әкең ауырып жүр, және бұл сенің кінәң емес. Сен мұны түзей алмайсың және міндетті де емессің».
- Қасында бала сенетін кем дегенде бір тұрақты ересек — анасы, әжесі, тәтесі, мұғалімі — болуы керек.
- Әдеттегі күн тәртібін сақтаңыз: мектеп, үйірмелер, ұйқы, уақытылы тамақ. Болжамдылық қорғайды.
- Сезімдері — ашуы, ұяты, қорқынышы — туралы жазаламай айтуға рұқсат етіңіз.
- Балаға ауыр болса, балалар психологына жүгініңіз: бұл «таңба» емес, көмек.
- Үйде зорлық-зомбылық немесе қауіпсіздікке қатер болса, 102-ге қоңырау шалыңыз.
Жасөспіріммен тұқым қуалаушылық және алкоголь туралы қалай сөйлесуге болады
Біреуі ішкен отбасынан шыққан жасөспірімнің өз қаупі туралы білуге құқығы бар — жүрек ауруларына отбасылық бейімділік туралы білгендей. Бұл туралы ол үйге алғаш рет ішіп келгеннен кейін емес, алдын ала әрі сабырмен айтқан жөн.
- Ерте және бірнеше рет, жасына сай қарапайым сөзбен сөйлесіңіз. Оның өзі не ойлайтынын тыңдаңыз.
- Қорқытпай түсіндіріңіз: «Біздің отбасында бейімділік бар. Бұл сенде солай болады дегенді білдірмейді, бірақ саған абай болу маңыздырақ».
- Жастың неге маңызды екенін түсіндіріңіз: ми шамамен 25 жасқа дейін дамиды, ал ерте бастау тәуелділік қаупін арттырады. 15 жасқа дейін бастау әсіресе қауіпті.
- Үйде «бақылаумен» ішуге рұқсат бермеңіз: зерттеулер мұны «ішу мәдениетімен» емес, болашақтағы ауырырақ ішумен байланыстырады.
- Түсінікті ережелер мен салдарларды белгілеп, оларды жүйелі түрде сақтаңыз. Жылы қарым-қатынас пен айқын шекаралар бірге ең жақсы қорғайды.
- Үлгі көрсетіңіз: ішсеңіз, шамамен ішіңіз және балалардың көзінше ешқашан «күйзелісті басу үшін» ішпеңіз.
Жасөспірімнің іше бастағанын қалай тануға болатыны және бұл жағдайда не істеу керегі — жасөспірім және алкоголь материалында.
Маманға қашан жүгіну керек
Өзіңізден бақылаудың жоғалу белгілерін байқасаңыз, ішетін ата-анаңыз немесе жұбайыңыз көмектен бас тартып, не істеріңізді білмесеңіз немесе балаларды қалай қорғау туралы кеңес керек болса, жүгінген жөн. Туыстарға арналған кеңес — жақын адамды «әшкерелеу» емес: бұл сізге және бүкіл отбасыға көмек.
Біз тәулік бойы және анонимді кеңес береміз: Талдықорғанда туыстарға көмек және Алматыда туыстарға көмек — әңгімені ұрыссыз қалай бастау керегін және жақыныңыз бас тартса не істеу керегін айтамыз. Көмек өзіңізге керек болса — Талдықорғанда анонимді наркологиялық көмек және Алматыда: есепке қоймай және жұмысқа хабарламай. Телефон арқылы кеңес тегін.